10 Σεπ. 2017

ΠΡΟΩΡΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ (Μέρος 2ο)

Είναι πραγματικά μαγικό πως μπορούν δύο αρχικά κύτταρα να μετατραπούν στο πολύπλοκο ανθρώπινο σώμα και να περικλείουν μέσα τους, όλες τις απαραίτητες οδηγίες με τη μορφή ενός γενικού χάρτη, ο οποίος ξεδιπλωμένος θα μπορούσε να συνθέσει αυτή την τέλεια συναισθηματική μηχανή.

Η πορεία των γεγονότων δεν είναι τόσο απλή και ξεκινώντας μια μικρή ανάλυση των διαδικασιών, ας κάνουμε μια σύντομη αναφορά στους μηχανισμούς οι οποίοι είναι υπεύθυνοι για τη νευρική ανάπτυξη. 3 είναι οι κύριοι παράγοντες σχεδιασμού και τροποποίησης αυτής της αναπτυξιακής πορείας. Το γενετικό υλικό (ο χάρτης, το εξατομικευμένο στοιχείο), η αυτό-οργάνωση (η βασισμένη σε βιολογικούς παράγοντες αλληλεπίδραση σε κυτταρικό επίπεδο) και η αισθητικοκινητική εμπειρία (η αλληλεπίδραση με το περιβάλλον).

Η μεγαλύτερη πλειοψηφία νευρώνων δημιουργούνται στα μέσα του 2ου τριμήνου μετά τη σύλληψη. Η περίοδος του μεγάλου πολλαπλασιασμού. Τότε που άναρχα ακόμη οικοδομείται με το αρχέγονο κυτταρικό υλικό αυτό που αργότερα θα αποτελέσει το νευρικό σύστημα. Η περίοδος που ακολουθείται από μία φάση μεταναστεύσεων και έπειτα από μία φάση αυτοθυσίας και κυτταρικής αυτοκτονίας προκειμένου να οδηγηθεί το χάος σε οργάνωση (ο εγωισμός αυτών των κυττάρων και η θέληση τους να παραμείνουν εν ζωή κοιτώντας τον εαυτό τους, μπορεί να συσχετιστεί με τον Εαυτ-ισμό). Ακολουθεί μία φάση εκλέπτυνσης, λείανσης και ποιοτικής αναβάθμισης και αργότερα οι συνδέσεις και η λειτουργική οργάνωση αυτού του πολύπλοκου συστήματος ακριβώς εξαιτίας της τελειότητας των προηγούμενων μηχανισμών. Και όλες αυτές οι ασύλληπτες διεργασίες διενεργούνται όσο εμείς ψάχνουμε να βρούμε κατάλληλο χρώμα για το δωμάτιο και το όνομα του δημιουργήματός μας.

Κατά τη διάρκεια της εγκεφαλικής ανάπτυξης, σε μια περίοδο θα μπορούσαμε να πούμε προ-κριτική, τα αρχικά δίκτυα σχηματίζονται κυρίως εξαιτίας των ιδιοτήτων του γενετικού υλικού και της επίδρασης της αυτό-οργάνωσης. Πρέπει να εμφανιστεί η κριτική περίοδος της ανάπτυξης, στην οποία τα γεγονότα συμβαίνουν με έναν πλαστικό και ευμετάβλητο τρόπο, για να αντιληφθούμε τη μεγάλη σημασία την οποία διαδραματίζει η αισθητικοκινητική εμπειρία.

Ας αναφέρουμε κάποια παραδείγματα που αποδεικνύουν τη σειρά αυτών των διεργασιών. Όταν τα οπτικά δίκτυα προτίμησης (λωρίδες νευρώνων που ανταποκρίνονται κατά προτίμηση στα ερεθίσματα από το ένα ή το άλλο μάτι), τα οποία αναπτύσσονται στη μήτρα και δεν απαιτούν αισθητική καθοδήγηση, εγκατασταθούν στον οπτικό φλοιό V1, είναι ευμετάβλητα και ευπροσάρμοστα στα αρχικά στάδια. Αν εκείνη την περίοδο εμφανιστεί μονόπλευρη όραση, το ένα μάτι θα χάσει κάθε λειτουργική του δυνατότητα και θα εμφανιστεί μόνιμη τύφλωση. Αν παρατηρηθούν οι περιοχές του οπτικού φλοιού είναι φανερή μια συρρίκνωση της περιοχής του κλειστού ματιού (απώλεια συνάψεων) και μια διόγκωση της περιοχής του ανοικτού ματιού (παραγωγή συνάψεων).

Σε πειράματα με πρωτεύοντα, ως προς τις οπτικές στήλες προσανατολισμού αυτή τη φορά βρέθηκαν τα ακόλουθα εντυπωσιακά αποτελέσματα. Τα ζώα ανέπτυξαν στήλες προσανατολισμού είτε ανατράφηκαν σε κανονικό φως είτε σε σκοτάδι. Στα ζώα που ανατράφηκαν σε σκοτάδι η εκλεκτικότητα στον προσανατολισμό ήταν φτωχότερη (υπήρχε επομένως κάποιο μικρό όφελος από την ελάχιστη φυσιολογική εμπειρία του σκοταδιού). Στα ζώα όμως των οποίων τα βλέφαρα τεχνητά διατηρήθηκαν κλειστά (μη τυπική αισθητικοκινητική εμπειρία), ο οπτικός προσανατολισμός ήταν τόσο φτωχός και οι στήλες προσανατολισμού ελάχιστα διακριτές.

Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η κακή εμπειρία είναι πολλές φορές χειρότερη από την απουσία εμπειρίας. Αναφέραμε και πριν ότι η ανάπτυξη είναι ένας συνδυασμός 3 παραγόντων  και ότι απαιτείται συνεργασία μεταξύ αυτό-οργάνωσης και αισθητικοκινητικής εμπειρίας. Τώρα μπορούμε να προσθέσουμε πως όταν η εμπειρία δεν είναι τυπική, αυτή η συνέργια διακόπτεται και τα νευρωνικά δίκτυα διαταράσσονται λειτουργικά και μάλιστα αυτή η λανθασμένη εμπειρία ζημιώνει ακόμη περισσότερο τα χαρακτηριστικά της ανάπτυξης. Υπάρχουν επομένως στάδια κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης στην οποία η φυσιολογική εμπειρία είναι απαραίτητη. Θα πρέπει στις σκέψεις μας να προσθέσουμε την αρχή του Hebb πως ‘ότι ενεργοποιείται ταυτόχρονα, συνδέεται ταυτόχρονα και λειτουργικά’ , τη δεδομένη γνώση ότι η επαναλαμβανόμενη χρήση μιας σύναψης διευκολύνει την περαιτέρω διεγερσιμότητα του μετασυναπτικού νευρώνα μέσω της μάθησης σε κυτταρικό επίπεδο για να αντιληφθούμε την αξία της έγκαιρης και κατάλληλης προσφοράς αισθητικοκινητικής εμπειρίας.

Εδώ πρέπει να κάνουμε μια υπόκλιση και να καλωσορίσουμε στα γραφόμενά μας την πλαστικότητα (πολλές από τις αναφορές που κάναμε παραπάνω έχουν εκείνη πρωταγωνίστρια), την ικανότητά δηλαδή να ποικίλουμε στο φαινότυπο ή τη συμπεριφορά μας και να τροποποιούμαστε, ανάλογα με τα διάφορα περιβαλλοντικά ερεθίσματα. Προφανώς και δεν είναι σκοπός μας να αναλύσουμε κάτι τόσο πολύπλοκο όσο η πλαστικότητα, αλλά κάποιες αναφορές μας παρακάτω τη βάζουν σε περίοπτη θέση στην κεντρική εικόνα της πρόωρης παρέμβασης.  

Υπήρχε μια θεωρία στη νευροεπιστήμη για την ανικανότητα του εγκεφάλου να επανακαθορίζεται στην ενήλικη ζωή και για τις φτωχές του ικανότητες τροποποίησης μέσω της πλαστικότητας. Μια θεωρία που στις μέρες μας αμφισβητείται έντονα, καθώς εμφανίζονται ευρήματα όχι μόνο για αύξηση των διακλαδώσεων-συνάψεων, αλλά και τη δημιουργία καινούργιων νευρικών κυττάρων σε συγκεκριμένες περιοχές (ιππόκαμπος). Το δεδομένο στοιχεία είναι ότι ο εγκέφαλος έχει μια ασύλληπτη ικανότητα δομικής και λειτουργικής τροποποίησής και μορφοποίησης του με την προϋπόθεση να του παρέχουμε τα κατάλληλα και επαρκή ερεθίσματα. Κάπως έτσι επιβεβαιώνεται ο Gerald Edelman (κάτοχος βραβείου Nobel), ο οποίος υποστηρίζει ότι οι βιολογικές λειτουργίες υποστηρίζονται από πολλαπλές δομές, πιθανά προσθέτω εγώ για να υπάρχουν εφεδρικές δυνάμεις σε περίπτωση ανάγκης, κάπως έτσι ζούσε ως μέρος ενός συνόλου, ένας Γάλλος εργάτης ο οποίος είχε οικογένεια, παιδιά, εργαζόταν, είχε IQ 75 και στον οποίο εξαιτίας μίας πάθησης που ούτε ο ίδιος γνώριζε, έλειπε το 90% του εγκεφαλικού παρεγχύματος, με αυτόν τον τρόπο ο Jeffrey Satinover, γιατρός ραδιολογίας, τυχαία στα πλαίσια πειραμάτων γύρω από την αξονική τομογραφία αντιλήφθηκε ότι του έλειπε το ένα ημισφαίριο. Ο εγκέφαλος επομένως μαθαίνει σταδιακά τη συνείδηση, μαθαίνει σταδιακά την αλληλεπίδραση του με τον εσωτερικό και τον εξωτερικό κόσμο και μεγάλο ρόλο σε αυτή του την προσαρμοστικότητα παίζει η παροχή ερεθισμάτων. Και για να είμαστε πιο ακριβείς η παροχή των κατάλληλων ερεθισμάτων.

Κατά τον ίδιο τρόπο που ο εγκέφαλος ανταποκρίνεται σε φυσιολογικές συνθήκες, λειτουργεί και μετά από μια βλάβη, έχοντας δυνατότητες και επανοργάνωσης και επανασχηματισμού των συναπτικών συνδέσεων, βάζοντας σε λειτουργία τα αναπτυξιακά προγράμματα, επομένως και την αυτό-οργάνωση και την αισθητικοκινητική εμπειρία. Ένα γεγονός που καταστρέφει τη φυσιολογική διαδικασία σχηματισμού συνδέσεων μεταβάλλει τη νευρομετάδοση, οδηγεί σε εννεύρωση λανθασμένων στόχων, σε απώλεια νευρικής συνδεσιμότητας και σε λειτουργικές αποκλίσεις.

Σαφώς αν λάβουμε υπόψη μας τη δυναμική του εγκεφάλου και παράγοντες όπως οι νευροτροφικοί μηχανισμοί, μπορούμε εύκολα να πέσουμε στην παγίδα της καλύτερης αποκατάστασης αν η βλάβη έχει συμβεί σε μικρότερη ηλικία. Αν όμως σκεφτούμε ξανά όσα αναφέραμε παραπάνω και κυρίως το γεγονός ότι ένα ανεπαρκές, στερημένο, λανθασμένα δομημένο περιβάλλον μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε μια ζημιογόνα πλαστικότητα, τότε μπορούμε να εξάγουμε το συμπέρασμα, ότι για να χρησιμοποιηθεί λειτουργικά μετά από μια βλάβη όσο μεγαλύτερο τμήμα γίνεται από το συνολικό δυναμικό του εγκεφάλου, πρέπει να συμβαδίζουν ταυτόχρονα και παράλληλα, τόσο η πρόωρη παρέμβαση όσο και η κατάλληλη παρέμβαση. Δεν αρκεί η έγκαιρη παροχή ερεθισμάτων. Είναι απαραίτητη η έγκαιρη παροχή των κατάλληλων ερεθισμάτων.

Μια γνώση που θα κάνει εμάς τους φυσικοθεραπευτές περισσότερο υπεύθυνους, ηθικούς και έχοντας ευήκοα ώτα στις φωνές της ευσυνειδησίας μας.  Μια γνώση που θα κάνει τους γονείς περισσότερο κριτικούς και ενεργητικά συμμετέχοντες, σα να πρέπει να προστατέψουν την πόλη τους από την ερήμωση και τον εαυτό τους από τις σκληρές φωνές της αυτοκριτικής.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

NeuroPhysioKids 2017

Medical Neuroscience (Coursera), Leonard White, Duke University

Feuillet L., Dufour H., Pelletier J., Brain of a white-collar worker , (2007), 370: 262

Giza C., Mayumi P., (2006), Is Being Plastic Fantastic? Mechanisms of Altered Plasticity after Developmental Traumatic Brain Injury

Rocha-Ferreira E., Hristova M., Plasticity in the Neonatal Brain following

Hypoxic-Ischaemic Injury, (2016), Neural Plasticity

Rpsenzweig MR, Bennett EL, (1996), Psychobiology of plasticity: effects of training and experience on brain and behavior, Jun;78(1):57-65

Routier L., Mahmoudzadeh M., Panzani M., Azizollahi H., Goudjil S., Kongolo G., Wallois F., (2017), Plasticity of Neonatal Neuronal Networks in Very Premature Infants: Source Localization of Temporal Theta Activity, the First Endogenous Neural Biomarker, in Temporoparietal Areas, Human Brain Mapping